Tego dnia w 1745 roku



11 maja 1745 r. pod Fontenoy doszło do krwawej bitwy brytyjsko-francuskiej. Jedno ze starć poprzedziła wymiana uprzejmości, która niesłusznie przeszła do legendy jako symbol XVIII-wiecznej kurtuazji na polu bitwy.

W trakcie bitwy brytyjska formacja piechoty pokonując wzgórze dość nieoczekiwanie znalazła się naprzeciw szyku francuskiego, co zaskoczyło obie strony. Brytyjczycy zatrzymali się, a ich dowódca lord Charles Hay wystąpił przed front regimentu i zdejmując kapelusz zaproponował uprzejmie dowódcy francuskiemu, żeby wydał swoim ludziom rozkaz otwarcia ognia. W odpowiedzi francuski dowódca książę d’Enteroches oddał ukłon i równie uprzejmie odpowiedział, że gwardia francuska nigdy nie strzela pierwsza.

Fontenoy Charles Hay & Enteroches

Bitwa pod Fontenoy 1745. Lord Charles Hay i książę d’Enteroches: „Panowie Anglicy, strzelajcie pierwsi”

Henri Felix Emmanuel Philippoteaux. Olej na płótnie. 1873 r.

Domena publiczna, via Wikimedia Commons

Zdarzenie powyższe zostało opisane w kilku źródłach (francuskich i angielskich), różniących się jednak pewnymi detalami. W większości incydent opisano powierzchownie jako wymianę uprzejmości (np. u Voltaire’a, który programowo lekceważył rzemiosło wojenne). Więcej światła na sprawę rzuca list, jaki napisał do brata trzy tygodnie po bitwie angielski bohater tego zdarzenia lord Charles Hay. Z relacji tej wynika, że lord Hay stojąc dwadzieścia-trzydzieści kroków od Francuzów wznosił toast za ich zdrowie przed frontem swojego regimentu, żartując przy tym z porażki przeciwników w jednej z poprzednich bitew i wyrażając nadzieję, że nie opuszczą pośpiesznie swoich pozycji. Jego zachowanie wydaje się więc momentami bardziej prowokujące niż kurtuazyjne. W tym też chyba tkwi klucz do zrozumienia znaczenia incydentu.

Niezależnie od szczegółów przebiegu zdarzenia źródła pozwalają przyjąć, że rzeczywiście miało ono miejsce. Niestety wbrew legendzie nie było podyktowane kurtuazją, a taktyką. Zachowanie obu dowódców wynikało z nieszczególnej efektywności ówczesnej broni palnej i psychologii pola walki. Oddział który oddał pierwszą salwę tracił pewną przewagę taktyczną i psychologiczną: pierwsza salwa oddana z większej odległości wyrządzała zazwyczaj niewielkie straty w szeregach przeciwnika (co samo w sobie działało deprymująco na strzelających), potem strzelał przeciwnik, czasem już z mniejszej odległości (a więc znacznie bardziej efektywnie), a na końcu rozstrzygało starcie wręcz. Tak było i w tym przypadku: Francuzi skorzystali z angielskiej uprzejmości (względnie dali się sprowokować) i oddali pierwszą salwę, później nastąpił znacznie bardziej skuteczny atak Brytyjczyków, wskutek którego Francuzi ponieśli poważne straty, a ich linia załamała się.

Ostatecznie Francuzi bitwę wygrali, przywracając Francji pozycję militarnej potęgi, nieco nadwerężoną przez księcia Marlborough od czasów Ludwika XIV.  Straty po obu stronach były jednak ogromne: 9 tysięcy zabitych i rannych po stronie Wielkiej Brytanii i jej sprzymierzeńców oraz ponad 5 tysięcy zabitych i rannych po stronie Francji.


Bitwy Starego Świata. Fontenoy 11 V 1745 r.

„Gentlemen fire first” N.Y. Times, 25 December 1897

INNE WYDARZENIA HISTORYCZNE MIESIĄCA...

2 stycznia 1492 r. armie króla Aragonii Ferdynanda II (1452-1516) i królowej Kastylii Izabeli I (1451-1504) zdobyły Grenadę, stolicę ostatniego muzułmańskiego emiratu na Półwyspie Iberyjskim. Upadek Grenady był ostatnim aktem rekonkwisty, trwającej od VIII w.

3 stycznia 1661 r. ukazał się w Krakowie I numer Merkuriusza Polskiego Ordynaryjnego, pierwszej polskiej gazety. Więcej…

4 stycznia 1642 r. król Karol I Stuart (1600-1649) wszedł na czele 400 zbrojnych do Izby Gmin angielskiego parlamentu próbując aresztować pięciu przywódców opozycji, oskarżonych przez niego o zdradę stanu. Więcej…

5 stycznia 1933 r. rozpoczęto budowę mostu nad cieśniną Golden Gate w San Francisco. Budowa trwała ponad 4 lata, pochłonęła życie 11 robotników i kosztowała 27 milionów dolarów. Więcej…

6 stycznia 1794 r. w Noirmoutier w Wandei został rozstrzelany Maurice d’Elbée (1752-1794), nieformalny generał powstańców wandejskich. Więcej…

7 stycznia 1940 r. zakończyła się bitwa na drodze Raate w trakcie  wojny zimowej (inwazja ZSRR na Finlandię 1939-1940). Zwycięstwo wojsk fińskich umożliwiło wygraną w bitwie o Suomussalmi - mimo dużej przewagi liczebnej i technicznej strony sowieckiej. Oba zwycięstwa przyczyniły się znacząco do obrony niepodległości Finlandii (mimo jej strat terytorialnych) przed agresją sowiecką.

9 stycznia 1433 r. - król Władysław Jagiełło potwierdza w Krakowie przywilej jedlneński (1430 r.). Więcej…

11 stycznia 1944 r. rozstrzelano hrabiego Galeazzo Ciano (1903–1944), włoskiego polityka, dyplomatę i działacza ruchu faszystowskiego. Hrabia Ciano został skazany na śmierć za udział w odsunięciu Mussoliniego od władzy i prowadzenie negocjacji z aliantami. Więcej…

13 stycznia 1944 r. powołano w ZSRR tzw. komisję Nikołaja Burdenki w celu wykazania, że zbrodnia katyńska dokonana wiosną 1940 r. przez NKWD na polskich oficerach została popełniona rzekomo przez Niemców w 1941 r. Więcej…

14 stycznia 2011 r. prezydent Tunezji Zajn al-Abidin ibn Ali (1936-2019) ustąpił ze stanowiska i uciekł wraz z rodziną do Arabii Saudyjskiej. Więcej…

15 stycznia 1793 r. w Konwencie odbyło się pierwsze głosowanie w sprawie wyroku w procesie Ludwika XVI. Więcej…

16 stycznia 1707 r. parlament Szkocji ratyfikował Act of Union, co umożliwiło utworzenie Królestwa Wielkiej Brytanii, przekształconego w 1800 r. w Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii.

17 stycznia 1991 r. rozpoczęła się operacja Desert Storm, mająca na celu wyzwolenie Kuwejtu spod okupacji irackiej. Po 43-dniowej kampanii powietrznej przeprowadzonej przez USA i sojuszników, która "przywróciła Irak do ery preindustrialnej" (New York Times) trwająca zaledwie 100 godzin operacja wojsk lądowych osiągnęła założone cele. Kuwejt jednak również został spustoszony przez wycofujących się Irakijczyków wskutek zastosowania taktyki spalonej ziemi.

18 stycznia 1919 r. w Wersalu rozpoczęła się konferencja pokojowa z udziałem 27 zwycięskich państw w I wojnie światowej. Więcej…

19 stycznia 1978 r. w Niemczech zakończono europejską produkcję Volkswagena Typ 1 ("Garbusa"). Więcej…

20 stycznia 1945 r. z wyroku Polskiego Państwa Podziemnego w Zakopanem został powieszony Wacław Krzeptowski - przywódca kolaboracyjnego Goralenvolku - zinstytucjonalizowanej i największej polskiej kolaboracji z Niemcami. Więcej…

21 stycznia 1793 r. na Placu Rewolucji w Paryżu ścięto Ludwika XVI. Więcej…

22 stycznia 1957 r. w Warszawie został uprowadzony i zamordowany przez nieznanych sprawców 15-letni Bohdan Piasecki, syn kontrowersyjnego polityka Bolesława Piaseckiego, lidera przedwojennej ONR Falangi i powojennego Stowarzyszenia „PAX”. Więcej…

24 stycznia 1978 r. w północno-zachodniej Kanadzie (okolice Wielkiego Jeziora Niewolniczego rozbił się radziecki satelita szpiegowski Kosmos 954 z reaktorem atomowym na pokładzie, rozrzucając materiał radioaktywny na powierzchni 124 tys. km². Więcej…

25 stycznia 1950 r. podpisano umowę z ZSRR na produkcję samochodu GAZ-M20 Pobieda w Polsce (jako FSO Warszawa). Więcej…

26 stycznia 1885 r. mahdyści zdobyli Chartum. Dowodzący egipsko-angielską obroną generał Charles Gordon został zabity, a jego głowę triumfalnie dostarczono Mahdiemu. Więcej…

27 stycznia 1967 r. rządy Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego podpisały Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, zwany też Traktatem o przestrzeni kosmicznej. Traktat o przestrzeni kosmicznej ustanowił podstawy międzynarodowego prawa kosmicznego. Więcej…

28 stycznia 1986 r. nad Florydą doszło do katastrofy startującego wahadłowca "Challenger". Więcej…

29 stycznia 1856 r. po zakończeniu wojny krymskiej ustanowiono Krzyż Wiktorii, najwyższe odznaczenie wojenne Imperium brytyjskiego. Nadawane jest wojskowym Wielkiej Brytanii i Wspólnoty Brytyjskiej lub osobom cywilnym pozostającym pod władzą wojskową za „przykładną odwagę, szczególny akt poświęcenia lub wyjątkowe oddanie obowiązkom w obliczu nieprzyjaciela”.

30 stycznia 1649 r. w Londynie został ścięty król Anglii Karol I Stuart (1600-1649), uznany w procesie przed Kadłubowym Parlamentem za „tyrana, zdrajcę i wroga ludu”. Więcej…

31 stycznia 1923 r. na stokach Cytadeli Warszawskiej został rozstrzelany Eligiusz Niewiadomski, zabójca pierwszego prezydenta Rzeczpospolitej Gabriela Narutowicza. Więcej…

WIĘCEJ WYDARZEŃ HISTORYCZNYCH W CIĄGU ROKU...