Tego dnia w 1941 roku



25 sierpnia 1941 r.  w godzinach porannych rozpoczęła się jedna z najmniej znanych operacji II wojny światowej: brytyjsko-sowiecka interwencja w Iranie (Operacja Y), zakończona abdykacją i uwięzieniem szacha Rezy Pahlawiego oraz okupacją kraju.

Reza shah uniform

Reza Shah Pahlavi
(1878-1944)
Autor nieznany.
Około 1931 r.
Domena publiczna,
via Wikimedia Commons

Formalnie neutralny Iran pozostawał jednak w bliskiej współpracy gospodarczej z III Rzeszą. Jednocześnie geostrategiczne położenie i bogate zasoby ropy naftowej spowodowały, że niemieckie wpływy w tym rejonie uznano za zagrożenie dla interesów brytyjskich. Antybrytyjskie powstanie w sąsiednim Iraku (kwiecień 1941 r.) wspierane przez dywersję niemiecką potwierdziło te obawy, co w znacznym stopniu przyczyniło się do interwencji w Iranie.

21 czerwca 1941 r. generał Claude Auchinleck, dowódca sił brytyjskich w Indiach wysłał do War Office depeszę, w której ostrzegał, że jeśli Niemcy zajmą bazy lotnicze w Iranie, to cały obszar Zatoki Perskiej będzie zagrożony nalotami, minowaniem, desantem spadochronowym i sabotażem. Zarekomendowano zabezpieczenie szlaków handlowych z Indii do Basry, a także rafinerii w Iranie. W lipcu 1941 r. te rekomendacje poparł Winston Churchill. W międzyczasie rozpoczęcie wojny niemiecko-sowieckiej 22 czerwca 1941 r. umożliwiło podjęcie współpracy z ZSRR, który w nowozaistniałej sytuacji również był zainteresowany wyeliminowaniem niemieckich wpływów w Iranie (w przypadku rozwoju wydarzeń przewidywanych w depeszy generała Auchinlecka niemieckie lotnictwo mogłoby zaopatrywać Wehrmacht na obszarze Związku Sowieckiego i atakować cele na Kaukazie).

W tej sytuacji działania wojenne były nieuniknione, a ultimatum przedstawione rządowi Iranu i jego ewentualna realizacja bez większego znaczenia dla rozwoju wypadków.

Allied Forces Sweep on in Iran

Mapa z zaznaczeniem kierunków dziań sił brytyjskich i sowieckich w czasie interwencji 1941 r.

NEA Telephoto. Źródło: Iowa City Press Citizen Newspaper Archives August 26, 1941.

Domena publiczna, via Wikimedia Commons

Po krótkiej (choć w niektórych rejonach zaciętej) obronie wobec znacznej przewagi brytyjsko-sowieckiej doszło do rozejmu, którego warunkiem była m. in. deportacja większej  części Niemców obecnych w kraju. Sowieci ponadto zażądali prawa utrzymywania w Iranie jednej brygady sił lądowych i 50 samolotów (co jednak nie spotkało się z poparciem Brytyjczyków). Następnie zażądano, aby Iran zamknął przedstawicielstwa dyplomatyczne Niemiec, Rumunii, Węgier i Włoch.

Wobec nie dość szybkiej realizacji powyższych żądań siły brytyjsko-sowieckie zajęły Teheran. Reza Szah Pahlavi pod naciskiem aliantów abdykował na rzecz syna Mohammada Rezy Pahlaviego. Rozpoczęła się ciężka dla Iranu okupacja trwająca do 1946 r.


Brytyjsko-sowiecka agresja na Iran w 1941 roku: przyczyny, przebieg i konsekwencje. Robert Czulda. Przegląd Historyczno-Wojskowy 16 (67)/1 (251), 47-74. 2015.

INNE WYDARZENIA HISTORYCZNE MIESIĄCA...

1 października 1908 r. rozpoczęto sprzedaż Forda Model T. Ogółem w latach 1908-1927 wyprodukowano około 15 milionów sztuk. Więcej…

2 października 1938 r. wojska polskie wkroczyły na Zaolzie. Wcześniej Czechosłowacja w odpowiedzi na polskie ultimatum wyraziła zgodę na przekazania Polsce spornego terytorium. Więcej…

3 października 1944 r. w Ożarowie Mazowieckim około godziny 2 w nocy podpisano układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie, będący aktem kapitulacji Powstania Warszawskiego. Więcej…

3 października 1993 r. w Mogadiszu żołnierze amerykańscy wspierający misję ONZ rozpoczęli operację przeciwko bojownikom przywódcy klanowego Mohameda Farraha Aidida, jedną z najważniejszych operacji miejskich podczas wojny domowej w Somalii.

4 października 1883 r. z Paryża w swój pierwszy kurs do Konstantynopola wyruszył legendarny Orient Express. Więcej…

4 października 1957 r. ZSRR wyniósł na orbitę pierwszego sztucznego satelitę Ziemi – Sputnika 1. Satelita krążył wokół Ziemi 92 doby - do 4 stycznia 1958 r., kiedy wszedł w gęste warstwy atmosfery i spłonął. Wyniesienie Sputnika rozpoczęło wyścig pomiędzy ZSRR a USA o dominację w kosmosie.

5 października 1716 r. w bitwie pod Kowalewem armia saska króla Augusta II Mocnego pokonała wojska konfederacji tarnogrodzkiej. W czasie bitwy doszło do ostatniej w historii szarży husarii, która została powstrzymana ogniem broni palnej.

6 października 1973 r. na półwyspie Synaj oraz Wzgórzach Golan Egipt i Syria (wspierane przez siły ekspedycyjne innych państw arabskich) rozpoczęły działania wojenne przeciwko Izraelowi (wojna Jom Kippur). Więcej…

7 października 1949 r. z sowieckiej strefy okupacyjnej utworzono Niemiecką Republikę Demokratyczną (Deutsche Demokratische Republik) - istniejące do 1990 r. państwo niemieckie będące częścią bloku wschodniego.

8 października 1967 r. w Boliwii argentyński rewolucjonista Ernesto Che Guevara (1928-1968) został ujęty z bronią w ręku w trakcie prowadzonej przez niego wojny partyzanckiej mającej na celu eksport rewolucji na obszar Ameryki Południowej. Następnego dnia Che został rozstrzelany.

9 października 1967 r. w La Higuera (Boliwia) został zastrzelony kontrowersyjny argentyński rewolucjonista Ernesto Che Guevara (1928-1968), dzień wcześniej ujęty z bronią w ręku przez armię boliwijską. Więcej…

10 października 1889 r. w Nowym Jorku rozpoczęto budowę pierwszego nowojorskiego drapacza chmur New York World Building (znanego też jako Pulitzer Building). Budynek ten już nie istnieje, zburzono go w 1955 r. w związku z przeprojektowaniem wjazdu na Most Brookliński.

11 października 1969 r. w Arundel w Kanadzie zmarł generał Kazimierz Sosnkowski (1885-1969), jeden z najwybitniejszych polskich dowódców wojskowych.

12 października 1984 r. w Brighton IRA dokonała bezskutecznego zamachu na premier Margaret Thatcher. Więcej…

13 października 1792 r. w Waszyngtonie rozpoczęto budowę Białego Domu.

14 października 1066 r. Wilhelm Zdobywca zwyciężył w bitwie pod Hastings. Zwycięstwo otwiera drogę do normandzkiego podboju, który ma wielowiekowy wpływ na historię Anglii.

16 października 1793 r. w Paryżu ścięto na gilotynie Marię Antoninę, byłą królową Francji i Nawarry. Oskarżona o zdradę stanu, została skazana na śmierć wyrokiem Trybunału Rewolucyjnego.

17 października 1777 r. pod Saratogą armia brytyjska dowodzona przez generała Johna Burgoyne'a skapitulowała przed wojskami amerykańskimi pod dowództwem generała Horatio Gatesa. Więcej…

18 października 1941 r. w Tokio japoński kontrwywiad aresztował agenta sowieckiego wywiadu wojskowego GRU o kryptonimie Ramsay Richarda Sorge (1895-1944), uznawanego za jednego z najbardziej skutecznych szpiegów. Więcej…

19 października 1781 r. pod Yorktown brytyjski generał Charles Cornwallis skapitulował przed generałem Jerzym Waszyngtonem, co praktycznie zakończyło wojnę o o niepodległość Stanów Zjednoczonych.

20 października 1952 r. Sąd Najwyższy utrzymał wyrok orzeczony wobec generała Augusta Emila Fieldorfa "Nila" przez Sąd Wojewódzki w Warszawie. Orzeczoną karę śmierci wykonano 24 lutego 1953 r. w więzieniu mokotowskim.

WIĘCEJ WYDARZEŃ HISTORYCZNYCH W CIĄGU ROKU...