Tego dnia w 1792 roku



12 września 1792 r. na pokładzie okrętu HMS Duke zakotwiczonego w porcie w Portsmouth rozpoczęło się posiedzenie sądu wojskowego w sprawie 10 ujętych na Tahiti uczestników buntu na HMS Bounty (1789), najbardziej znanego współcześnie przykładu niesubordynacji załogi połączonej z otwartym wypowiedzeniem posłuszeństwa dowódcy jednostki.

Mutiny HMS Bounty

Buntownicy opuszczają łódź z kapitanem Blighem i lojalnymi członkami załogi.
28 kwietnia 1789 r.

Robert Dodd. Ręcznie kolorowana akwatinta. 1790 r.

National Maritime Museum, Greenwich, London.

Domena publiczna, via Wikimedia Commons

Przyczyną buntu było rzekomo brutalne postępowanie kapitana Williama Bligha (1754-1817) wobec podwładnych. Buntownicy pod przywództwem mata Fletchera Christiana (1764-1793?) przejęli kontrolę nad HMS Bounty, zostawiając kapitana Bligha i część lojalnej mu załogi (łącznie 19 osób) w siedmiometrowej łodzi na południowym Pacyfiku pomiędzy Nową Zelandią a Hawajami. Grupa Bligha po trwającym sześć tygodni rejsie pokonała około 5800 km i dotarła do do holenderskiej osady na Timorze (co było niezwykłym wyczynem nawigacyjnym), skąd w marcu 1790 wrócili do Anglii. Po powrocie Bligh bezzwłocznie zawiadomił rząd o „straszliwym akcie piractwa i buncie” na pokładzie. Początkowo jednak w październiku 1790 r. sam Bligh sądzony był pod zarzutem utraty uzbrojonego statku Jego Królewskiej Mości, do czego doszło wskutek buntu na pokładzie wywołanego jakoby brutalnym traktowaniem załogi przez dowódcę. Ostatecznie William Bligh został uniewinniony, jako że nie potwierdziły się zarzuty o nadużywaniu przez niego kar cielesnych wobec marynarzy – wręcz przeciwnie ustalono, że stosował je wyjątkowo rzadko jak na ówczesne standardy. Niemniej jednak ujawniono pewne okoliczności świadczące, że – oględnie mówiąc – nie miał daru postępowania z podległymi sobie ludźmi (w tym głównie oficerami).

Następnie Royal Navy wysłała w pościg za buntownikami fregatę HMS Pandora, która po ujęciu  części z nich na Tahiti rozbiła się (przy czym kilku więźniów zginęło). Ostatecznie w czerwcu 1792 r. dostarczono do Anglii pojmanych 10 członków załogi Bounty.

12 września 1792 r. rozpoczęto proces. Posiedzeniu sądu przewodniczył admirał Samuel Hood. Sąd ustalił, że ponad połowa załogi Bounty nie opowiedziała się po stronie Fletchera Christiana, woląc dzielić los kapitana Bligha w jego ryzykownej próbie powrotu łodzią przez ocean (okazało się jednak, że było to niemożliwe z powodu niewielkich rozmiarów łodzi i tylko dlatego część załogi została z buntownikami). Wyrokiem z 18 września 1792 r. 4 podsądnych uniewinniono, a 6 uznano winnymi buntu i skazano na śmierć przez powieszenie (3 z nich ułaskawiono). Ostatecznie 28 października 1792 r. na rejach zawiśli Thomas Burkitt, John Millward i Thomas Ellison – najbardziej aktywni w czasie buntu.

Mimo ustaleń dokonanych w czasie obu procesów – a może właśnie wbrew nim – kultura popularna utrwaliła czarno-biały obraz wydarzeń i wizerunek kapitana Williama Bligha jako apodyktycznego psychopaty lub tyrana, zaś przywódcy buntowników Fletchera Christiana jako tragicznego bohatera, postawionego w sytuacji bez wyjścia. Taką wersję lansują wszystkie wielkie ekranizacje historii rebelii na Bounty: Mutiny on the Bounty z Charlesem Laughtonem i Clarkiem Gable (Metro-Goldwyn-Mayer, 1935), Mutiny on the Bounty z Trevorem Howardem i Marlonem Brando (Arcola Pictures, Metro-Goldwyn-Mayer, 1962), The Bounty z Anthonym Hopkinsem i Melem Gibsonem (Dino De Laurentiis Company, 1984).

Poster for Mutiny on the Bounty

Plakat filmu Mutiny on the Bounty z 1962 r.

Reynold Brown. 1962 r.

Domena publiczna, via Wikimedia Commons

Co zaskakujące i warte odnotowania romantycznej wizji konfliktu na Bounty nie podzielał lord Byron w swoim poemacie The Island; Or, Christian And His Comrades (1823), opowiadając się jednoznacznie przeciwko buntownikom. Być może było to wynikiem osobistych doświadczeń pozwalających docenić znaczenie dyscypliny na pokładzie okrętu wojennego, a może skutkiem braku pełnej wiedzy o wydarzeniach na Bounty, opartej wyłącznie na jednostronnej relacji kapitana Bligha, wydanej pod nieco przydługim tytułem A Voyage to the South Sea: Undertaken by Command of His Majesty, for the Purpose of Conveying the Bread-fruit Tree to the West Indies, in His Majesty’s Ship the Bounty, Commanded by Lieutenant William Bligh. Including an Account of the Mutiny on Board the Said Ship, and the Subsequent Voyage of Part of the Crew, in the Ship’s Boat, from Tofoa, One of the Friendly Islands, to Timor, a Dutch Settlement in the East Indies (Londyn 1792). Zauważyć jednak należy, że współcześnie również niektórzy historycy podważają stereotypowy obraz konfliktu kapitana Bligha i jego załogi, zastępując go bardziej złożoną wersją wydarzeń (w szczególności uwzględniającą realia historyczne).

Ci z buntowników, którzy zdołali ujść sprawiedliwości wymierzonej przez Royal Navy wraz ze swoim przywódcą Fletcherem Christianem i grupą uprowadzonych z Tahiti tubylców osiedlili się na odległej wyspie Pitcairn, dając początek jej dzisiejszej populacji. Z czasem większość buntowników zginęła w konfliktach z Tahitańczykami, których traktowali jak swoją własność. Pitcairn posiada aktualnie status terytorium zamorskiego Wielkiej Brytanii, a jej populacja liczy około 50 osób. Kiedy w 2004 r. doszło na wyspie do głośnego procesu karnego dotyczącego afer pedofilskich niektórzy komentatorzy uznali, że ujawniona powszechność takich zachowań wyspiarzy była uwarunkowana historycznie początkami miejscowej społeczności, będącej potomkami buntowników z Bounty i porwanych przez nich tahitańskich kobiet…


A Voyage to the South Sea, etc. William Bligh. Londyn, Lords Commissioners of the Admiralty, 1792.

The Eventful History of the Mutiny and Piratical Seizure of HMS Bounty: Its Causes and Consequences. John Barrow. Londyn, John Murray, 1831.

A Memoir of the late Captain Peter Heywood, R.N. with Extracts from his Diaries and Correspondence. Edward Tagart. Londyn, Effingham Wilson, 1832.

William Bligh. Greg Dening, Encyclopedia Britannica, 05.09.2021.

Piekło w raju. Michał Paweł Urbaniak. ArtPapier, 15.06.2013.

INNE WYDARZENIA HISTORYCZNE MIESIĄCA...

1 października 1908 r. rozpoczęto sprzedaż Forda Model T. Ogółem w latach 1908-1927 wyprodukowano około 15 milionów sztuk. Więcej…

2 października 1938 r. wojska polskie wkroczyły na Zaolzie. Wcześniej Czechosłowacja w odpowiedzi na polskie ultimatum wyraziła zgodę na przekazania Polsce spornego terytorium. Więcej…

3 października 1944 r. w Ożarowie Mazowieckim około godziny 2 w nocy podpisano układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie, będący aktem kapitulacji Powstania Warszawskiego. Więcej…

3 października 1993 r. w Mogadiszu żołnierze amerykańscy wspierający misję ONZ rozpoczęli operację przeciwko bojownikom przywódcy klanowego Mohameda Farraha Aidida, jedną z najważniejszych operacji miejskich podczas wojny domowej w Somalii.

4 października 1883 r. z Paryża w swój pierwszy kurs do Konstantynopola wyruszył legendarny Orient Express. Więcej…

4 października 1957 r. ZSRR wyniósł na orbitę pierwszego sztucznego satelitę Ziemi – Sputnika 1. Satelita krążył wokół Ziemi 92 doby - do 4 stycznia 1958 r., kiedy wszedł w gęste warstwy atmosfery i spłonął. Wyniesienie Sputnika rozpoczęło wyścig pomiędzy ZSRR a USA o dominację w kosmosie.

5 października 1716 r. w bitwie pod Kowalewem armia saska króla Augusta II Mocnego pokonała wojska konfederacji tarnogrodzkiej. W czasie bitwy doszło do ostatniej w historii szarży husarii, która została powstrzymana ogniem broni palnej.

6 października 1973 r. na półwyspie Synaj oraz Wzgórzach Golan Egipt i Syria (wspierane przez siły ekspedycyjne innych państw arabskich) rozpoczęły działania wojenne przeciwko Izraelowi (wojna Jom Kippur). Więcej…

7 października 1949 r. z sowieckiej strefy okupacyjnej utworzono Niemiecką Republikę Demokratyczną (Deutsche Demokratische Republik) - istniejące do 1990 r. państwo niemieckie będące częścią bloku wschodniego.

8 października 1967 r. w Boliwii argentyński rewolucjonista Ernesto Che Guevara (1928-1968) został ujęty z bronią w ręku w trakcie prowadzonej przez niego wojny partyzanckiej mającej na celu eksport rewolucji na obszar Ameryki Południowej. Następnego dnia Che został rozstrzelany.

9 października 1967 r. w La Higuera (Boliwia) został zastrzelony kontrowersyjny argentyński rewolucjonista Ernesto Che Guevara (1928-1968), dzień wcześniej ujęty z bronią w ręku przez armię boliwijską. Więcej…

10 października 1889 r. w Nowym Jorku rozpoczęto budowę pierwszego nowojorskiego drapacza chmur New York World Building (znanego też jako Pulitzer Building). Budynek ten już nie istnieje, zburzono go w 1955 r. w związku z przeprojektowaniem wjazdu na Most Brookliński.

11 października 1969 r. w Arundel w Kanadzie zmarł generał Kazimierz Sosnkowski (1885-1969), jeden z najwybitniejszych polskich dowódców wojskowych.

12 października 1984 r. w Brighton IRA dokonała bezskutecznego zamachu na premier Margaret Thatcher. Więcej…

13 października 1792 r. w Waszyngtonie rozpoczęto budowę Białego Domu.

14 października 1066 r. Wilhelm Zdobywca zwyciężył w bitwie pod Hastings. Zwycięstwo otwiera drogę do normandzkiego podboju, który ma wielowiekowy wpływ na historię Anglii.

16 października 1793 r. w Paryżu ścięto na gilotynie Marię Antoninę, byłą królową Francji i Nawarry. Oskarżona o zdradę stanu, została skazana na śmierć wyrokiem Trybunału Rewolucyjnego.

17 października 1777 r. pod Saratogą armia brytyjska dowodzona przez generała Johna Burgoyne'a skapitulowała przed wojskami amerykańskimi pod dowództwem generała Horatio Gatesa. Więcej…

18 października 1941 r. w Tokio japoński kontrwywiad aresztował agenta sowieckiego wywiadu wojskowego GRU o kryptonimie Ramsay Richarda Sorge (1895-1944), uznawanego za jednego z najbardziej skutecznych szpiegów. Więcej…

19 października 1781 r. pod Yorktown brytyjski generał Charles Cornwallis skapitulował przed generałem Jerzym Waszyngtonem, co praktycznie zakończyło wojnę o o niepodległość Stanów Zjednoczonych.

WIĘCEJ WYDARZEŃ HISTORYCZNYCH W CIĄGU ROKU...