Tego dnia w 1922 roku



16 grudnia 1922 r. podczas otwarcia wystawy w warszawskiej „Zachęcie” Eligiusz Niewiadomski dokonał zamachu na życie prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Gabriela Narutowicza, oddając do niego trzy strzały z pistoletu, które spowodowały śmierć na miejscu.

Morderstwo poprzedziła eskalacja agresywnych wystąpień przeciwko Prezydentowi (anonimowe groźby, uliczne demonstracje i obraźliwe artykuły w prasie). Mimo tego nie brano pod uwagę ewentualności zabójstwa na tle politycznym, uważając naiwnie, że byłoby to coś zupełnie obcego narodowi polskiemu. Jednakże okoliczności dokonania zamachu na życie pierwszego prezydenta – sprawującego urząd od pięciu dni – ujawniły słabość polskiej demokracji, a także agresywny styl uprawiania polityki partyjnej w Polsce.

Gabriel Narutowicz

Prezydent Gabriel Narutowicz (1865-1922)

Autor nieznany. Fotografia oficjalna.

Domena publiczna, via Wikimedia Commons

Zamachowiec Eligiusz Niewiadomski (przez znaczną część opinii publicznej uważany jedynie za ślepe narzędzie zbrodni) został skazany przez Sąd Okręgowy w Warszawie na karę śmierci, której sam zażądał. Zaprotestował też, gdy obrońca z urzędu adwokat Stanisław Kijeński w mowie końcowej zawarł wywód o niewymierzanie kary śmierci i jej zamianę na ciężkie więzienie. Wreszcie nie wniósł apelacji od wyroku, co więcej przesłał do sądu oświadczenie, że wyrok przyjmuje, a wszelkie podania o ułaskawienie powinny być uważane za złożone bez jego wiedzy i wbrew jego woli. Wyrok wykonano w Cytadeli warszawskiej przez rozstrzelanie dnia 31 stycznia 1923 r.

E Niewiadomski

Zamachowiec Eligiusz Niewiadomski (1869-1923)

Autor nieznany. Fotografia prasowa sprzed 1923 r.

Źródło: Eligiusz Niewiadomski – „Kartki z więzienia”, Wielkopolska Księgarnia Nakładowa Karola Rzepeckiego. Poznań, 1923

Domena publiczna, via Wikimedia Commons

„Wyrok więzienia rzuci w oczach świata cień na moją pamięć, a w moich własnych oczach odbierze mi to, co było moją siłą moralną w chwili, gdy wykonywałem czyn straszny. Kiedy strzelałem do człowieka nieznanego mi, bezbronnego, stojącego do mnie tyłem, moją siłą moralną było przeświadczenie, że za jego życie daję moje. Nie chciałbym żyć z myślą, że ten trybunał polski, ten symbol sprawiedliwości najwyższej, odebrał mi to, co było i co jest do tej chwili mojem najwyższem dobrem.
Wystawiłem weksel, chcę go spłacić uczciwie.
To jest moje ostatnie słowo.”

Z ostatniego słowa oskarżonego Eligiusza Niewiadomskiego na procesie w Sądzie Okręgowym w Warszawie dnia 30 grudnia 1922 roku.

„Wstrząsające zdarzenie, które przejdzie w dzieje z nazwiskami Gabrjela Narutowicza i Eligjusza Niewiadomskiego, nie ma w sobie jednak ani krztyny pierwiastka osobistego zatargu, lecz w całości związane jest z życiem narodowem w tych czasach ostatnich i z potężnem zmaganiem się uczuć, myśli, dążeń i działań, które się ujawniły i z sobą starły.”

„Rzeczpospolita” wydanie poranne z dnia 31 stycznia 1923 r. Nr. 30

Niepodparcie nasuwa się refleksja, że i współcześnie nie wyciągnięto wniosków z tragicznych losów Gabriela Narutowicza i Eligiusza Niewiadomskiego, a sposób pojmowania walki politycznej w Polsce nie zmienił się znacząco po upływie stu lat od przywołanych wydarzeń…


Stanisław Kijeński. Proces Eligjusza Niewiadomskiego o zamach na życie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Gabryela Narutowicza w dniu 16 grudnia 1922 r. odbyty w Sądzie Okręgowym w Warszawie dnia 30 grudnia 1922 roku. Specjalne sprawozdanie stenograficzne, mieszczące całkowity przewód sądowy, z podaniem dokumentów śledztwa wstępnego, przemówień stron, życiorysu i podobizny oskarżonego. – Wydanie 2 poprawione i znacznie uzupełnione szczegółami dotyczącemi wykonania wyroku i pogrzebu Niewiadomskiego, kilkoma urywkami ostatnich myśli Niewiadomskiego i głosami dwóch znakomitych pisarzy.

INNE ROCZNICE W TYM MIESIĄCU...

1 kwietnia 1901 r. w Lachowiczach koło Baranowicz (obecnie Białoruś) urodził się Sergiusz Piasecki (1901-1964) - polski pisarz i publicysta, oficer polskiego wywiadu i żołnierz Armii Krajowej. Więcej…

2 kwietnia 1982 r. argentyńska marynarka wojenna rozpoczęła Operación Rosario - inwazję na brytyjskie Falklandy. Więcej…

3 kwietnia 1940 r. rozpoczęły się masowe egzekucje polskich oficerów z obozów w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku (zbrodnia katyńska). Ogółem rozstrzelano co najmniej 21 768 obywateli II RP.

3 kwietnia 1941 r. premier Węgier Pál Teleki popełnił samobójstwo, nie chcąc się ugiąć przed żądaniami III Rzeszy dotyczącymi ataku na Jugosławię. Więcej…

4 kwietnia 1973 r. w Nowym Jorku nastąpiło oficjalne otwarcie World Trade Center (budowę rozpoczęto się 5 sierpnia 1966). Centralną częścią kompleksu były Twin Towers -  przez dwa lata będące najwyższymi budynkami na świecie.

5 kwietnia 1794 r. w Paryżu zgilotynowano Georgesa Dantona (1759-1794), adwokata, członka Konwentu, jednego z przywódców rewolucji francuskiej.

5 kwietnia 1908 r. w Lowell (Massachusetts) urodziła się Bette Davis, jedna z najbardziej znanych aktorek złotej ery Hollywood. Jedenaście razy nominowana do Oscara, zdobyła go dwukrotnie: w 1936 r. (za rolę w Dangerous) i 1939 r. (za rolę w Jezebel). Więcej…

6 kwietnia 1901 r. we Lwowie urodził się Marian Hemar (1901-1972) - polski poeta, satyryk, komediopisarz, dramaturg, tłumacz, autor tekstów piosenek, twórca o ogromnym dorobku literackim. Więcej…

7 kwietnia 1739 r. w Yorku został powieszony Dick Turpin (1705?-1739), najbardziej znany angielski przestępca XVIII w., parający się głównie rozbojem drogowym, ale nie stroniący od przemytu, kłusownictwa, kradzieży koni i zabójstw. Więcej…

8 kwietnia 2013 r. w Londynie zmarła Margaret Thatcher (1925-2013), premier Wielkiej Brytanii w latach 1979-1990. Była najdłużej urzędującym premierem Wielkiej Brytanii w XX w. oraz pierwszą kobietą na tym stanowisku. Wykonywała także zawód adwokata (od 1954 r. - zajmując się głównie prawem podatkowym). Więcej…

9 kwietnia 1945 r. w obozie koncentracyjnym we Flossenbürgu został stracony admirał Wilhelm Canaris (1887-1945), szef wywiadu i kontrwywiadu wojskowego Abwehry w latach 1935-1944, przeciwnik polityki Hitlera.

10 kwietnia 1912 r. z Southampton wypłynął w swój pierwszy i  ostatni rejs brytyjski liniowiec RMS „Titanic”. Więcej…

11 kwietnia 1943 r. niemiecka agencja Transocean nadała komunikat o odnalezieniu w lesie katyńskim zwłok 10 tysięcy polskich oficerów. Była to pierwsza wiadomość o odkryciu masowych grobów ofiar zbrodni katyńskiej. Więcej…

12 kwietnia 1861 r.  rozpoczyna się wojna secesyjna. Konfederaci przystępują do ostrzału Fort Sumter w Karolinie Południowej, który Unioniści poddają już następnego dnia. Więcej…

14 kwietnia 1865 r. w Waszyngtonie w Teatrze Forda aktor John Wilkes Booth (1838-1865) dokonał zamachu na prezydenta USA Abrahama Lincolna (1809-1865). Więcej…

15 kwietnia 1912 r. o godzinie 2.20 zatonął na Atlantyku RMS „Titanic”. Więcej…

17 kwietnia 1792 r. w Paryżu w szpitalu Bicetre dokonano praktycznych prób działania wynalazku, który później stał się powszechnie znany jako gilotyna. Więcej…

18 kwietnia 1943 r. nad wyspą Bougainville zginął admirał Isoroku Yamamoto, twórca planu ataku na bazę amerykańskiej Floty Pacyfiku w Pearl Harbour. Amerykańskie myśliwce P-38 Lightning zestrzeliły samolot z admirałem na pokładzie w trakcie precedensowej Operacji Vengeance.

19 kwietnia 1943 r. wybuchło powstanie w getcie warszawskim. Więcej…

21 kwietnia 1988 r. w krakowskim więzieniu Montelupich wykonano po raz ostatni w Polsce karę śmierci. Więcej…