Tego dnia w 1937 roku



26 kwietnia 1937 r. niemiecki Legion Condor (przy wsparciu lotnictwa włoskiego) zbombardował baskijskie miasto Guernica. Obie strony hiszpańskiej wojny domowej natychmiast zaczęły lansować swoje propagandowe wersje zdarzenia.

Republikańska propaganda głosiła, że nalot na Guernicę miał już z założenia charakter terrorystyczny, a nie wojskowy. W sposób oczywisty nie było to zgodne z prawdą. Guernica była wówczas siedzibą rządu autonomicznego Kraju Basków (który w wojnie domowej opowiedział się po stronie republikańskiej). Znajdowała się tam fabryka broni i koszary (miejsce stacjonowania co najmniej 2000 żołnierzy), a przede wszystkim miasto było ważnym przyfrontowym węzłem komunikacyjnym. Z tą funkcją miasta związane były też cele nalotu: droga i most, którymi wycofywały się oddziały republikańskie z frontu odległego o kilkanaście kilometrów od miasta. W pierwszej fali nalotu zaatakowano też właśnie te dwa obiekty. Kolejne ataki nie były już tak precyzyjne i dotknęły zabudowy miasta. Strona republikańska informowała również o całkowitej zagładzie miasta oraz 1654-3000 ofiarach śmiertelnych. W rzeczywistości zniszczenia dotyczyły 70% zabudowy (wskutek długotrwałych pożarów), przy czym dzielnica historyczna miasta pozostała nietknięta. Natomiast rzeczywista liczba ofiar to około 120-300 zabitych (co mniej więcej koresponduje z zachowanymi dokumentami pogrzebowymi). Liczby 1654-3000 ofiar są niewiarygodne choćby z uwagi na wielkość ładunku bomb zrzuconego na Guernikę (40 ton) – przyjmuje się, że najwyższy realistyczny współczynnik tonażu ówczesnych bomb lotniczych do ofiar śmiertelnych bombardowania wynosi 7,2-10,2 na tonę zrzuconych bomb (tak w przypadku alianckiego nalotu na Drezno z 1945 r., dokonanego przy użyciu nieporównanie potężniejszych środków i w bardziej zagęszczonej aglomeracji miejskiej). Zatem w warunkach Guerniki użycie 40 ton bomb mogło spowodować co najwyżej 400 ofiar śmiertelnych (i to przy mocno abstrakcyjnych założeniach, że włoskie i niemieckie bombardowania z 1937 r. były równie „efektywne” jak amerykańskie i brytyjskie naloty dywanowe w 1945 r.).

Frankistowska propaganda z kolei zaprzeczając w ogóle faktowi nalotu twierdziła, że zniszczenia miasta zostały spowodowane przez oddziały republikańskie (przez celowe podpalenia), co miało być elementem stosowanej już wcześniej przez republikanów taktyki „spalonej ziemi” (choćby w mieście Irun) oraz spowodować wzmocnienie oporu Basków przeciwko nacjonalistom.

Obie propagandowe wersje traktowały więc prawdę o zdarzeniu dość swobodnie. Jednak co oczywiste sposób przeprowadzenia nalotu i uwarunkowania techniczne spowodowały, że atak nie ograniczył się do celów wojskowych (pod tym względem sam dowodzący operacją Wolfram von Richthofen słusznie ocenił nalot jako nieudany, gdyż będącego celem ataku mostu nie udało się zniszczyć). Sporne pozostaje, na ile był to skutek nieprecyzyjnego ataku bombowego (wynikającego z ówczesnych możliwości technicznych, błędów załóg lub ograniczonej widoczności z powodu pożarów wznieconych w pierwszej fali nalotu), a na ile zbrodniczy eksces pilotów włoskich i niemieckich. Sporne w źródłach jest także, czy niemieckie i włoskie myśliwce ostrzelały z karabinów maszynowych drogę, którą ewakuowały się oddziały republikańskie, czy też strzelano do ludności cywilnej.

Z drugiej strony zastanawiająca jest nieudolność akcji pożarniczej, bowiem godzinę po nalocie objęte pożarem było tylko około 18% zabudowy, a finalnie zniszczeniu uległo 70% zabudowy. Co więcej, zniszczenia zabudowań miasta były bardzo selektywne (w stopniu uniemożliwiającym przyjęcie, że selekcji dokonali atakujący Niemcy i Włosi, gdyż wobec możliwości technicznych lotnictwa z 1937 r. było to niemożliwe). To pozwala przypuszczać, że strona republikańska mocno „poprawiła” stan faktyczny na lepiej korelujący z wersją propagandową.

Mural del Gernika

Mural wzorowany na obrazie Pabla Picasso Guernica

Autor zdjęcia: Papamanila. 2009.

CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Tak czy inaczej, Guernica stała się ogólnie znanym symbolem cierpień ludności cywilnej w czasie konfliktu wojennego, do czego w znacznym stopniu przyczynił się znany obraz Pabla Picasso (chociaż nie najlepiej przyjęty podczas pierwszej prezentacji na Wystawie Światowej w Paryżu w 1937 r.). W powszechnej świadomości Guernica funkcjonuje także jako zapowiedź okrucieństw II wojny światowej. W rzeczywistości jednak zniszczenia Guerniki nie można stawiać w jednym rzędzie z losem europejskich miast zniszczonych przez lotnictwo w latach 1939-1945 – i to zarówno z uwagi na sposób oraz cele działania atakujących, jak i rozmiary zniszczeń…

AKTUALIZACJA 26.04.2022 © ŁUKASZ SOBANIAK


Jakub Radecki. Guernica. Konflikty.pl, 11.03.2009.

Andrzej Potocki. Guernica – wielkie kłamstwo lewicy. wPolityce.pl, 26.04.2017.

Agata Dobosz. Pablo Picasso „Guernica”.  Niezła Sztuka, 21.10.2018.

INNE ROCZNICE WYDARZEŃ HISTORYCZNYCH W NAJBLIŻSZYM TYGODNIU

2 października 1938 r. wojska polskie wkroczyły na Zaolzie. Wcześniej Czechosłowacja w odpowiedzi na polskie ultimatum wyraziła zgodę na przekazania Polsce spornego terytorium. Więcej…

3 października 1944 r. w Ożarowie Mazowieckim około godziny 2 w nocy podpisano układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie, będący aktem kapitulacji Powstania Warszawskiego. Więcej…

3 października 1993 r. w Mogadiszu żołnierze amerykańscy wspierający misję ONZ rozpoczęli operację przeciwko bojownikom przywódcy klanowego Mohameda Farraha Aidida, jedną z najważniejszych operacji miejskich podczas wojny domowej w Somalii.

4 października 1883 r. z Paryża w swój pierwszy kurs do Konstantynopola wyruszył legendarny Orient Express. Więcej…

4 października 1957 r. ZSRR wyniósł na orbitę pierwszego sztucznego satelitę Ziemi – Sputnika 1. Satelita krążył wokół Ziemi 92 doby - do 4 stycznia 1958 r., kiedy wszedł w gęste warstwy atmosfery i spłonął. Wyniesienie Sputnika rozpoczęło wyścig pomiędzy ZSRR a USA o dominację w kosmosie.

5 października 1716 r. w bitwie pod Kowalewem armia saska króla Augusta II Mocnego pokonała wojska konfederacji tarnogrodzkiej. W czasie bitwy doszło do ostatniej w historii szarży husarii, która została powstrzymana ogniem broni palnej.

6 października 1973 r. na półwyspie Synaj oraz Wzgórzach Golan Egipt i Syria (wspierane przez siły ekspedycyjne innych państw arabskich) rozpoczęły działania wojenne przeciwko Izraelowi (wojna Jom Kippur). Więcej…

7 października 1949 r. z sowieckiej strefy okupacyjnej utworzono Niemiecką Republikę Demokratyczną (Deutsche Demokratische Republik) - istniejące do 1990 r. państwo niemieckie będące częścią bloku wschodniego.

8 października 1967 r. w Boliwii argentyński rewolucjonista Ernesto Che Guevara (1928-1968) został ujęty z bronią w ręku w trakcie prowadzonej przez niego wojny partyzanckiej mającej na celu eksport rewolucji na obszar Ameryki Południowej. Następnego dnia Che został rozstrzelany.

WIĘCEJ WYDARZEŃ HISTORYCZNYCH W CIĄGU ROKU...